Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης  Ιατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος, Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών

Η υποχρεωτική ιατρική εξέταση από ωτορινολαρυγγολόγο (ΩΡΛ) για άτομα ηλικίας άνω των 80 ετών που επιθυμούν να ανανεώσουν την άδεια οδήγησης αυτοκινήτου αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου συστήματος αξιολόγησης της ικανότητας οδήγησης, το οποίο βασίζεται, τόσο σε ευρωπαϊκές οδηγίες, όσο και σε εθνική νομοθεσία. Στόχος του συστήματος αυτού δεν είναι ο αποκλεισμός των ηλικιωμένων από την οδήγηση, αλλά η διασφάλιση ότι κάθε οδηγός διαθέτει τις απαραίτητες σωματικές, αισθητηριακές και γνωστικές ικανότητες ώστε να μπορεί να οδηγεί με ασφάλεια, χωρίς να θέτει σε κίνδυνο τον εαυτό του ή τους άλλους χρήστες του οδικού δικτύου [1,2].

Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή οδηγία 2006/126/ΕΚ, η οποία έχει ενσωματωθεί στην ελληνική νομοθεσία, τα κράτη μέλη έχουν τη δυνατότητα να καθορίζουν ηλικιακά όρια και ιατρικές προϋποθέσεις για την ανανέωση αδειών οδήγησης, ειδικά για μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες [1]. Στην Ελλάδα, το ισχύον θεσμικό πλαίσιο προβλέπει ότι οι οδηγοί άνω των 80 ετών υποβάλλονται υποχρεωτικά σε ιατρική αξιολόγηση από συγκεκριμένες ειδικότητες: παθολόγο, οφθαλμίατρο, ωτορινολαρυγγολόγο και νευρολόγο ή ψυχίατρο, πριν από κάθε ανανέωση της άδειας οδήγησης [2].

Η συμμετοχή του ΩΡΛ στην αξιολόγηση σχετίζεται με τη σημασία της ακοής και της ισορροπίας στην οδήγηση. Η οδήγηση είναι μια πολυαισθητηριακή δραστηριότητα, που δεν βασίζεται μόνο στην όραση, αλλά και στην ικανότητα αντίληψης ήχων και διατήρησης σταθερής χωρικής προσανατολισμένης ισορροπίας. Με την ηλικία, οι λειτουργίες αυτές επηρεάζονται προοδευτικά, κυρίως λόγω εκφυλιστικών αλλαγών στο ακουστικό και αιθουσαίο σύστημα [3].

Η πιο συχνή διαταραχή είναι η πρεσβυακουσία, δηλαδή η προοδευτική, αμφοτερόπλευρη νευροαισθητήρια βαρηκοΐα που σχετίζεται με την ηλικία. Η πρεσβυακουσία επηρεάζει κυρίως τις υψηλές συχνότητες και έχει ως αποτέλεσμα τη δυσκολία κατανόησης της ομιλίας, ιδιαίτερα σε περιβάλλον με θόρυβο. Για έναν οδηγό, αυτό σημαίνει μειωμένη ικανότητα αντίληψης κρίσιμων ακουστικών σημάτων, όπως σειρήνες ασθενοφόρων, κόρνες άλλων οχημάτων ή προειδοποιητικοί ήχοι κινδύνου [3].

Ο ωτορινολαρυγγολόγος κατά την εξέταση αξιολογεί πρωτίστως την ακουστική ικανότητα μέσω λήψης ιστορικού και κλινικής εξέτασης. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο αν ο εξεταζόμενος αντιλαμβάνεται δυσκολία στην καθημερινή επικοινωνία, όπως τηλεφωνική συνομιλία, κατανόηση ομιλίας σε θορυβώδες περιβάλλον ή ανάγκη αυξημένης έντασης ήχου στην τηλεόραση. Αυτά αποτελούν έμμεσους δείκτες λειτουργικής βαρηκοΐας [3].

Στη συνέχεια πραγματοποιείται ακοολογικός έλεγχος, με βασική εξέταση την ακοομετρία καθαρού τόνου. Η εξέταση αυτή μετρά το ακουστικό κατώφλι του εξεταζόμενου σε διαφορετικές συχνότητες και επιτρέπει την αντικειμενική καταγραφή του βαθμού και του τύπου της βαρηκοΐας. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αξιολόγηση της συμμετρίας μεταξύ των δύο αυτιών, καθώς ασύμμετρες απώλειες ακοής μπορεί να υποδηλώνουν υποκείμενη παθολογία που απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση [3].

Επιπλέον, εξετάζεται η κατάσταση του έξω και μέσου ωτός. Η παρουσία κυψελίδας (cerumen impaction) αποτελεί συχνή και αναστρέψιμη αιτία μείωσης της ακοής, η οποία μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ακουστική αντίληψη. Επίσης, χρόνιες ωτίτιδες, διάτρηση τυμπάνου ή ωτοσκλήρυνση μπορούν να συμβάλλουν σε αγώγιμη ή μικτή βαρηκοΐα. Για τον λόγο αυτό πραγματοποιείται ωτοσκόπηση και, όπου απαιτείται, τυμπανομετρία για την εκτίμηση της λειτουργικότητας του μέσου ωτός [3].

Ένα δεύτερο κρίσιμο πεδίο αξιολόγησης είναι το αιθουσαίο σύστημα, το οποίο είναι υπεύθυνο για τη διατήρηση της ισορροπίας και του χωρικού προσανατολισμού. Οι διαταραχές του λαβυρίνθου ή των κεντρικών νευρικών οδών μπορούν να προκαλέσουν ίλιγγο, αστάθεια βάδισης, ναυτία ή αιφνίδια απώλεια προσανατολισμού. Τέτοια συμπτώματα κατά την οδήγηση μπορεί να οδηγήσουν σε απώλεια ελέγχου του οχήματος και να αυξήσουν σημαντικά τον κίνδυνο ατυχήματος [4].

Ο ΩΡΛ λαμβάνει λεπτομερές ιστορικό για επεισόδια ιλίγγου, αίσθημα περιστροφής του περιβάλλοντος, αστάθεια, πτώσεις ή διαταραχές ισορροπίας. Αν υπάρχουν ύποπτα συμπτώματα, μπορεί να πραγματοποιηθούν κλινικές δοκιμασίες, όπως δοκιμασία Romberg, δοκιμασία βάδισης σε ευθεία γραμμή ή head impulse test. Σε πιο σύνθετες περιπτώσεις παραπέμπει τον ασθενή για εξειδικευμένο αιθουσαίο έλεγχο, όπως ηλεκτρονυσταγμογραφία ή videonystagmography [4].

Επιπλέον, ο γιατρός αξιολογεί το συνολικό ιατρικό υπόβαθρο του ασθενούς, καθώς συστηματικά νοσήματα όπως σακχαρώδης διαβήτης, αρτηριακή υπέρταση ή αγγειακές παθήσεις μπορούν να επηρεάσουν έμμεσα την ακοή και την αιθουσαία λειτουργία. Επίσης, φαρμακευτικές αγωγές όπως ηρεμιστικά, αντιυπερτασικά ή ωτοτοξικά φάρμακα μπορούν να επηρεάσουν την ισορροπία ή την ακουστική λειτουργία και λαμβάνονται υπόψη κατά την τελική αξιολόγηση [3,4].

Η σημασία της υποχρεωτικής εξέτασης από ΩΡΛ σε άτομα άνω των 80 ετών δεν είναι τιμωρητική αλλά προληπτική. Στηρίζεται σε επιδημιολογικά δεδομένα που δείχνουν ότι η πιθανότητα σημαντικής αισθητηριακής έκπτωσης αυξάνεται με την ηλικία, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει την οδική ασφάλεια. Η αξιολόγηση αυτή εντάσσεται σε ένα πολυπαραγοντικό σύστημα ελέγχου, το οποίο περιλαμβάνει επίσης οφθαλμολογική και νευρολογική εκτίμηση, ώστε να διασφαλιστεί μια συνολική εικόνα της λειτουργικής ικανότητας του οδηγού [1,2].

Συνολικά, ο ρόλος του ΩΡΛ στον έλεγχο των ηλικιωμένων οδηγών είναι καθοριστικός, καθώς η ακοή και η ισορροπία αποτελούν δύο βασικούς πυλώνες της ασφαλούς οδήγησης. Η έγκαιρη ανίχνευση διαταραχών επιτρέπει, είτε την αντιμετώπισή τους (π.χ. αφαίρεση κυψελίδας, εφαρμογή ακουστικών βαρηκοΐας, θεραπεία ιλίγγου) είτε την προσαρμογή της οδήγησης στις δυνατότητες του ατόμου. Με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται η ισορροπία ανάμεσα στην αυτονομία του ηλικιωμένου και την οδική ασφάλεια της κοινωνίας.

Στο Ωτορινολαρυγγολογικό ιατρείο του πολυιατρείου PhysiZen γίνεται ωτορινολαρυγγολογικός έλεγχος και χορηγείται Ιατρικό Πιστοποιητικό Υγείας από τον Ωτορινολαρυγγολόγο. Παρατίθεται το υπόδειγμα του πιστοποιητικου υγείας που συμπληρώνει ο ωτορινολαρυγγολόγος και παραδίδει στον ασθενή μετά την εξέταση.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1. European Commission. Directive 2006/126/EC of the European Parliament and of the Council on driving licences. Official Journal of the European Union. 2006.
2. Υπουργική Απόφαση 50984/7947/2013. Προσαρμογή της ελληνικής νομοθεσίας στις ιατρικές προϋποθέσεις χορήγησης και ανανέωσης αδειών οδήγησης. ΦΕΚ Β’ 3056/2013.
3. Katz J, Chasin M, English K, Hood LJ, Tillery KL. Handbook of clinical audiology. 7th ed. Philadelphia: Wolters Kluwer; 2015.
4. Baloh RW, Honrubia V. Clinical neurophysiology of the vestibular system. 4th ed. Oxford: Oxford University Press; 2011.
5. World Health Organization. World report on ageing and health. Geneva: WHO; 2015.