Εισαγωγή

Δρ Λάμπρος Καλύβας, Χειρουργός Ορθοπαιδικός, Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντής της ΩΡΛ Κλινικής του Γεν. Νοσοκομείου Αθηνών, Συμβουλος (Consultant) στο πολυιατρείο Κορίνθου Physio-Zen

Η ελεύθερη πάλη (freestyle wrestling) είναι άθλημα υψηλής έντασης και άμεσης σωματικής επαφής, στο οποίο συνδυάζονται εκρηκτικές κινήσεις, απότομες επιταχύνσεις και επιβραδύνσεις, έλξη και ώθηση του αντιπάλου, στροφικές φορτίσεις, ρίψεις, πτώσεις και παρατεταμένη ισομετρική μυϊκή προσπάθεια. Οι μηχανικές αυτές απαιτήσεις δημιουργούν σημαντική καταπόνηση του μυοσκελετικού συστήματος και εξηγούν τη σημαντική συχνότητα τραυματισμών στους παλαιστές.

Η επιβάρυνση δεν είναι ομοιόμορφη σε όλες τις ανατομικές περιοχές, αλλά αφορά ιδιαίτερα τις αρθρώσεις και τους μυς των άνω και κάτω άκρων, τη σπονδυλική στήλη και την περιοχή της πυέλου. Ιδιαίτερα αυξημένες απαιτήσεις δέχονται ο ώμος, ο αγκώνας, το γόνατο και η ποδοκνημική άρθρωση, λόγω των συχνών ακραίων θέσεων και των απότομων μεταβολών της κατεύθυνσης της κίνησης. Παράλληλα, οι επαναλαμβανόμενες ρίψεις και πτώσεις εκθέτουν τους αθλητές σε σημαντικές αξονικές, διατμητικές και στροφικές δυνάμεις. Η υψηλή αγωνιστική συχνότητα και η ανεπαρκής αποκατάσταση μπορούν να επιτείνουν τη συσσώρευση μυοσκελετικής κόπωσης και να αυξήσουν τον κίνδυνο τραυματισμών υπέρχρησης. Επομένως, η κατανόηση των μηχανισμών κάκωσης και των ανατομικών περιοχών που πλήττονται συχνότερα αποτελεί βασική προϋπόθεση για την πρόληψη, την έγκαιρη διάγνωση και την αποτελεσματική αποκατάσταση των τραυματισμών στην ελεύθερη πάλη.

Τα νεότερα δεδομένα από την επιτήρηση του NCAA για την περίοδο 2014–2015 έως 2018–2019 έδειξαν συνολική συχνότητα 8,82 τραυματισμών ανά 1.000 athlete-exposures. Ο κίνδυνος τραυματισμού κατά τον αγώνα ήταν περίπου τετραπλάσιος σε σχέση με την προπόνηση. Οι συχνότερα προσβαλλόμενες περιοχές ήταν το γόνατο, ο ώμος και η κεφαλή/το πρόσωπο, ενώ η διάσειση ήταν μία από τις συχνότερα αναφερόμενες ειδικές διαγνώσεις [1]. Τα δεδομένα αυτά είναι συνεπή με παλαιότερες επιδημιολογικές μελέτες του NCAA, οι οποίες επίσης ανέδειξαν την πάλη ως άθλημα με σημαντικό τραυματικό φορτίο [2].

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης, Ιατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος, Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, τ. Διευθυντής της ΩΡΛ Κλινικής του Γεν. Νοσοκομείου Κορίνθου, ΩΡΛ σύμβουλος (Consultant) στο πολυιατρείο Κορίνθου Physio-Zen

Η ιατρική αντιμετώπιση του παλαιστή, ωστόσο, δεν πρέπει να περιορίζεται στις οξείες ορθοπαιδικές κακώσεις. Η χρόνια υπέρχρηση, η διάσειση, το ωτοαιμάτωμα, οι δερματικές λοιμώξεις, οι διατροφικές ανεπάρκειες, η χαμηλή ενεργειακή διαθεσιμότητα και κυρίως η ταχεία απώλεια σωματικού βάρους πριν από τη ζύγιση αποτελούν σημαντικά προβλήματα της αθλητιατρικής φροντίδας [3-].       

Κακώσεις του γόνατος

Το γόνατο αποτελεί την  κυριότερη ανατομική περιοχή τραυματισμού στην πάλη. Οι προσπάθειες ανατροπής, οι απότομες αλλαγές κατεύθυνσης και οι στροφικές κινήσεις ενώ το άκρο πόδι παραμένει καθηλωμένο στο έδαφος δημιουργούν σημαντικές διατμητικές και στροφικές δυνάμεις.

Οι κυριότερες κακώσεις περιλαμβάνουν ρήξεις του πρόσθιου χιαστού συνδέσμου, κακώσεις του έσω και έξω πλαγίου συνδέσμου, ρήξεις μηνίσκων, εξαρθρήματα ή υπεξαρθρήματα της επιγονατίδας και χόνδρινες ή οστεοχόνδρινες βλάβες. Τα επιδημιολογικά δεδομένα του NCAA επιβεβαιώνουν ότι το γόνατο είναι η συχνότερα τραυματιζόμενη περιοχή στους άνδρες παλαιστές, αντιπροσωπεύοντας περίπου το 21,4% των καταγεγραμμένων τραυματισμών [1].

Aριστείδης Αδρακτάς, Χειρουργός Ορθοπαιδικός, Επιμελητής της Ορθοπαιδικής Κλινικής του Γενικού Νοσοκομείου Κορίνθου, Σύμβουλος (Consultant) στο Πολυιατρείο Κορίνθου Physio-Zen

Ιδιαίτερη σημασία έχει η ρήξη του πρόσθιου χιαστού συνδέσμου (ACL), καθώς η επιστροφή σε ένα άθλημα με υψηλές απαιτήσεις στροφικής σταθερότητας είναι ιδιαίτερα απαιτητική. Η αποκατάσταση μετά από ανακατασκευή του ACL πρέπει να περιλαμβάνει όχι μόνο αποκατάσταση του εύρους κίνησης και της μυϊκής ισχύος, αλλά και προοδευτική επανεκπαίδευση της ιδιοδεκτικότητας, του νευρομυϊκού ελέγχου, της επιβράδυνσης και των ειδικών κινήσεων της πάλης.

Η επιλογή της χειρουργικής ή συντηρητικής αντιμετώπισης εξαρτάται από το είδος της βλάβης, την ηλικία, το επίπεδο του αθλητή, τη λειτουργική αστάθεια, τις συνοδές κακώσεις και τις απαιτήσεις επιστροφής στο άθλημα. Η χειρουργική αποκατάσταση, όταν απαιτείται, πρέπει να ακολουθείται από δομημένο πρόγραμμα αποκατάστασης και αντικειμενικά κριτήρια επιστροφής.

Κακώσεις του ώμου

Ο ώμος αποτελεί τη δεύτερη σημαντικότερη περιοχή τραυματισμού. Η μεγάλη κινητικότητα της γληνοβραχιόνιας άρθρωσης και οι επαναλαμβανόμενες κινήσεις έλξης, ανύψωσης και στροφής δημιουργούν σημαντικές απαιτήσεις για τους σταθεροποιητικούς μηχανισμούς της άρθρωσης [1,3].

Οι κυριότερες κακώσεις είναι η πρόσθια αστάθεια, τα εξαρθρήματα και υπεξαρθρήματα, οι βλάβες του επιχείλιου χόνδρου, οι κακώσεις της ακρωμιοκλειδικής άρθρωσης και οι βλάβες του στροφικού πετάλου.

Βαϊακόπουλος Θωμάς, Φυσικοθεραπευτής, Αθλητής Ελεύθερης Πάλης, Επιστημονικός Συνεργάτης του Physiο-Zen, Kόρινθος

Νεότερη συστηματική ανασκόπηση για τις κακώσεις του ώμου και του αγκώνα στην πάλη έδειξε ότι οι δύο αυτές ανατομικές περιοχές αντιπροσωπεύουν σημαντικό μέρος του συνολικού τραυματικού φορτίου. Συνολικά, οι κακώσεις ώμου και αγκώνα αντιστοιχούσαν στο 21,2% όλων των τραυματισμών, ενώ οι κακώσεις του ώμου αντιστοιχούσαν περίπου στο 14,1% και οι κακώσεις του αγκώνα περίπου στο 7,2% [6]. Η ανασκόπηση περιέλαβε δεδομένα από διαφορετικά επίπεδα και μορφές πάλης, γεγονός που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την ερμηνεία των επιμέρους ποσοστών.

Η επαναλαμβανόμενη αστάθεια μπορεί να προκαλέσει δευτεροπαθείς χόνδρινες βλάβες και να απαιτήσει χειρουργική σταθεροποίηση. Η αποκατάσταση πρέπει να περιλαμβάνει ενδυνάμωση του στροφικού πετάλου και των σταθεροποιών της ωμοπλάτης, νευρομυϊκή επανεκπαίδευση και σταδιακή επανένταξη στις κινήσεις έλξης και ελέγχου του αντιπάλου.

Κακώσεις του αγκώνα

Ο αγκώνας δέχεται σημαντικές φορτίσεις κατά τις πτώσεις, τις προσπάθειες ελέγχου του αντιπάλου και κυρίως κατά την υπερέκταση. Οι συχνότερες κακώσεις περιλαμβάνουν διαστρέμματα και ρήξεις συνδέσμων, αστάθεια, εξαρθρήματα, κατάγματα και μυοτενοντώδεις κακώσεις [6].

Η σύγχρονη βιβλιογραφία επιβεβαιώνει ότι οι κακώσεις του αγκώνα αποτελούν μικρότερο αλλά κλινικά σημαντικό τμήμα του συνολικού τραυματικού φορτίου της πάλης [6]. Η αποκατάσταση μετά από εξάρθρημα πρέπει να επιδιώκει ισορροπία μεταξύ αποκατάστασης του εύρους κίνησης και διατήρησης της σταθερότητας, καθώς η δυσκαμψία και η χρόνια αστάθεια αποτελούν σημαντικές επιπλοκές.

Σε σοβαρές κακώσεις, ιδιαίτερα όταν υπάρχει επίμονη αστάθεια, κάταγμα, χόνδρινη βλάβη ή σημαντική λειτουργική διαταραχή, μπορεί να απαιτηθεί χειρουργική αντιμετώπιση. Η επιστροφή στην πάλη πρέπει να πραγματοποιείται μετά την αποκατάσταση της κινητικότητας, της δύναμης και της σταθερότητας της άρθρωσης.

Κακώσεις της ποδοκνημικής και του άκρου ποδός

Η ποδοκνημική τραυματίζεται κατά τις απότομες αλλαγές κατεύθυνσης, τις προσπάθειες ανατροπής και τις πτώσεις. Συχνότερες είναι οι κακώσεις των έξω πλαγίων συνδέσμων, ενώ μπορεί να εμφανιστούν κακώσεις της κνημοπερονιαίας συνδέσμωσης, κατάγματα και οστεοχόνδρινες βλάβες.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η σωστή αποκατάσταση του διαστρέμματος. Η ανεπαρκής αποκατάσταση μπορεί να οδηγήσει σε χρόνια λειτουργική αστάθεια και επαναλαμβανόμενα διαστρέμματα. Για τον παλαιστή απαιτείται όχι μόνο αποκατάσταση της μυϊκής ισχύος αλλά και επανεκπαίδευση της ιδιοδεκτικότητας, της ισορροπίας και της ικανότητας παραγωγής και απορρόφησης δυνάμεων.

Η προοδευτική επιστροφή πρέπει να περιλαμβάνει ασκήσεις ισορροπίας, μονοποδικής σταθερότητας, αλλαγής κατεύθυνσης, άλματος και προσγείωσης, καθώς και ειδικές κινήσεις που αναπαράγουν τις απαιτήσεις της πάλης.

Κακώσεις της σπονδυλικής στήλης

Η σπονδυλική στήλη υφίσταται επαναλαμβανόμενες κινήσεις κάμψης, έκτασης, στροφής και αξονικής φόρτισης. Η αυχενική μοίρα μπορεί να τραυματιστεί κατά τις ρίψεις και τις πτώσεις, αλλά και κατά την προσπάθεια του αθλητή να διατηρήσει τον έλεγχο της κεφαλής και του κορμού.

Οι κακώσεις της σπονδυλικής στήλης είναι λιγότερο συχνές από τις κακώσεις των άκρων, αλλά έχουν ιδιαίτερη κλινική σημασία λόγω της πιθανότητας νευρολογικής βλάβης. Μελέτη του NCAA σε άνδρες παλαιστές για την περίοδο 2009–2010 έως 2013–2014 κατέγραψε εκτιμώμενες 2.040 κακώσεις της σπονδυλικής στήλης, με συνολικό ρυθμό 0,71 ανά 1.000 athlete-exposures. Οι κακώσεις ήταν περισσότερο από δύο φορές πιθανότερο να συμβούν σε αγώνες σε σχέση με τις προπονήσεις [7].

Η συχνότερη κλινική εικόνα στην καθημερινή πρακτική είναι η αυχεναλγία ή η οσφυαλγία χωρίς σοβαρή νευρολογική βλάβη. Σε νεότερους αθλητές με επίμονη οσφυαλγία πρέπει να εξετάζεται και το ενδεχόμενο σπονδυλόλυσης. Αντίθετα, συμπτώματα όπως παραισθησίες, μυϊκή αδυναμία, διαταραχές βάδισης ή άλλα νευρολογικά σημεία μετά από τραυματισμό απαιτούν άμεση αξιολόγηση.

Σε περίπτωση σημαντικού τραυματισμού της αυχενικής μοίρας, η αρχική αντιμετώπιση πρέπει να ακολουθεί τις αρχές της επείγουσας αθλητιατρικής και τραυματιολογικής αξιολόγησης, με ιδιαίτερη προσοχή στην πιθανότητα αστάθειας και νευρολογικής βλάβης.

Κακώσεις κεφαλής και διάσειση

Η διάσειση αποτελεί σημαντικό πρόβλημα στην πάλη και μπορεί να προκληθεί από άμεση πλήξη στην κεφαλή, τον αυχένα ή το σώμα, όταν η μεταδιδόμενη δύναμη προκαλεί τραυματική εγκεφαλική κάκωση. Τα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν άμεσα ή να εξελιχθούν μέσα σε λεπτά ή ώρες και μπορεί να περιλαμβάνουν κεφαλαλγία, ζάλη, ναυτία, διαταραχές ισορροπίας, φωτοφοβία, διαταραχές μνήμης και συγκέντρωσης. Η απώλεια συνείδησης δεν είναι απαραίτητη για τη διάγνωση της διάσεισης [1,8].

Η σύγχρονη συναίνεση για τη διάσειση στον αθλητισμό υπογραμμίζει ότι η διάγνωση είναι κλινική και ότι η απουσία απώλειας συνείδησης δεν αποκλείει τη διάσειση. Ο αθλητής με ύποπτη διάσειση δεν πρέπει να επιστρέφει άμεσα στον αγώνα και χρειάζεται κατάλληλη αξιολόγηση [8].

Παράλληλα, οι άμεσες πλήξεις στο πρόσωπο και στο στόμα μπορούν να προκαλέσουν κατάγματα των οστών του προσώπου, τραυματισμούς των χειλέων και της γλώσσας, καθώς και οδοντικές κακώσεις, όπως κατάγματα, υπεξαρθρήματα, εξαρθρήματα και πλήρη εκγόμφωση μόνιμου δοντιού [9,10]. Η εκγόμφωση μόνιμου δοντιού αποτελεί επείγον οδοντιατρικό περιστατικό και η άμεση, σωστή αντιμετώπιση είναι καθοριστική για την πρόγνωση του δοντιού [9]. Οι σύγχρονες οδηγίες της International Association of Dental Traumatology παρέχουν συγκεκριμένες συστάσεις για την επείγουσα αντιμετώπιση της εκγόμφωσης, των καταγμάτων και των εξαρθρημάτων των μόνιμων δοντιών [9,10].

Η χρήση κατάλληλου προστατευτικού νάρθηκα στόματος (mouthguard) αποτελεί σημαντικό μέτρο πρόληψης των οδοντικών και στοματοπροσωπικών κακώσεων στα αθλήματα επαφής. Συστηματικές ανασκοπήσεις έχουν δείξει ότι η απουσία mouthguard συνδέεται με υψηλότερο κίνδυνο στοματοπροσωπικών τραυματισμών, ενώ η αποτελεσματικότητά του στην πρόληψη της διάσεισης δεν έχει τεκμηριωθεί με την ίδια βεβαιότητα [11].

Μετά από ύποπτη διάσειση ο αθλητής πρέπει να απομακρύνεται από την αγωνιστική δραστηριότητα και να αξιολογείται κατάλληλα. Η επιστροφή στην προπόνηση και στον αγώνα πρέπει να πραγματοποιείται με σταδιακό, εξατομικευμένο πρωτόκολλο επιστροφής στο άθλημα, σύμφωνα με τα σύγχρονα διεθνή κριτήρια και αφού έχει επιτευχθεί κλινική αποκατάσταση [8].

Κακώσεις χεριού και καρπού

Τα χέρια και οι καρποί δέχονται συνεχή μηχανική φόρτιση κατά τη σύλληψη, την έλξη και τον έλεγχο του αντιπάλου. Μπορούν να εμφανιστούν διαστρέμματα, εξαρθρήματα, κατάγματα, κακώσεις συνδέσμων και τενόντων και τραυματισμοί των δακτύλων.

Η αποκατάσταση πρέπει να λαμβάνει υπόψη τη μεγάλη σημασία της δύναμης λαβής για την αγωνιστική απόδοση. Επομένως, η επιστροφή στον αγώνα δεν πρέπει να βασίζεται μόνο στην απουσία πόνου αλλά και στην αποκατάσταση της κινητικότητας, της δύναμης και του λειτουργικού ελέγχου.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στις κακώσεις των δακτύλων, επειδή ακόμη και μικρές παραμένουσες δυσκαμψίες ή αστάθειες μπορεί να επηρεάσουν τη λαβή και την ικανότητα ελέγχου του αντιπάλου.

Μυϊκές κακώσεις και σύνδρομα υπέρχρησης

Οι θλάσεις, οι τενοντοπάθειες και οι κακώσεις από υπέρχρηση αποτελούν συχνά προβλήματα της καθημερινής προπονητικής δραστηριότητας. Η επαναλαμβανόμενη εκτέλεση εκρηκτικών κινήσεων, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με ανεπαρκή αποκατάσταση, μπορεί να προκαλέσει συσσώρευση μηχανικού φορτίου.

Συχνά προσβάλλονται οι προσαγωγοί, οι οπίσθιοι μηριαίοι, ο τετρακέφαλος, η γαστροκνημία, οι παρασπονδυλικοί μύες και οι μύες της ωμικής ζώνης. Η αντιμετώπιση πρέπει να περιλαμβάνει προοδευτική άσκηση και ενδυνάμωση και όχι μόνο παθητικές θεραπείες ή αναλγητική αγωγή.

Η διαχείριση του προπονητικού φορτίου είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η απότομη αύξηση του όγκου ή της έντασης της προπόνησης, σε συνδυασμό με ανεπαρκή ύπνο, ανεπαρκή ενεργειακή πρόσληψη ή ανεπαρκή αποκατάσταση, μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο υπέρχρησης.

Βουβωνική χώρα και σύνδρομο κοιλιακών–προσαγωγών

Ο χρόνιος πόνος στη βουβωνική χώρα μπορεί να εμφανιστεί σε αθλήματα που απαιτούν απότομες αλλαγές κατεύθυνσης, στροφικές κινήσεις και ισχυρή ενεργοποίηση των προσαγωγών. Στην πάλη μπορεί να εκδηλωθεί ως προσαγωγικός πόνος, ηβική δυσλειτουργία ή κάκωση του συμπλέγματος κοιλιακών–προσαγωγών.

Ο όρος «sports hernia» χρησιμοποιείται ευρέως, αλλά δεν ταυτίζεται με την κλασική βουβωνοκήλη. Η σύγχρονη προσέγγιση περιλαμβάνει την athletic pubalgia και τις core muscle injuries, οι οποίες μπορεί να αφορούν την έκφυση του προσαγωγού μακρού, την απονεύρωση του ορθού κοιλιακού και τις δομές γύρω από την ηβική σύμφυση.

Η θεραπεία είναι αρχικά συντηρητική, με προοδευτική ενδυνάμωση προσαγωγών, κοιλιακών και μυών του κορμού. Σε επίμονα συμπτώματα και επιλεγμένες ανατομικές βλάβες μπορεί να απαιτηθεί χειρουργική αντιμετώπιση.

Η διαφοροδιάγνωση είναι σημαντική, επειδή ο πόνος στη βουβωνική χώρα μπορεί να οφείλεται σε διαφορετικές παθολογικές καταστάσεις, όπως αληθή βουβωνοκήλη, προσαγωγική τενοντοπάθεια, παθολογία της ηβικής σύμφυσης, παθολογία του ισχίου ή άλλες μυοσκελετικές αιτίες.

Ωτοαιμάτωμα – «αυτί του παλαιστή»

Το ωτοαιμάτωμα αποτελεί χαρακτηριστική κάκωση των αθλημάτων επαφής. Η άμεση πλήξη και οι διατμητικές δυνάμεις προκαλούν συλλογή αίματος μεταξύ περιχονδρίου και χόνδρου του πτερυγίου.

Η έγκαιρη αντιμετώπιση είναι σημαντική, επειδή η παρατεταμένη αποκόλληση του περιχονδρίου μπορεί να προκαλέσει ισχαιμία του χόνδρου, ίνωση και μόνιμη παραμόρφωση του πτερυγίου, το γνωστό «cauliflower ear». Η κατάλληλη παροχέτευση και η αποτελεσματική συμπίεση είναι βασικά στοιχεία της θεραπείας, ενώ η χρήση προστατευτικών καλυμμάτων των αυτιών αποτελεί σημαντικό προληπτικό μέτρο.

Η ανεπαρκής παροχέτευση ή η απουσία επαρκούς συμπίεσης αυξάνει τον κίνδυνο υποτροπής. Σε επαναλαμβανόμενα ή χρόνια ωτοαιματώματα μπορεί να απαιτηθεί εξειδικευμένη χειρουργική αντιμετώπιση.

Δερματολογικά και λοιμώδη προβλήματα

Η παρατεταμένη επαφή δέρμα με δέρμα και η κοινή χρήση του στρώματος καθιστούν τους παλαιστές ιδιαίτερα ευάλωτους σε μεταδοτικές δερματικές λοιμώξεις. Οι συχνότερες είναι το herpes gladiatorum από HSV-1, οι βακτηριακές λοιμώξεις από Staphylococcus aureus και οι δερματοφυτιάσεις, ιδιαίτερα η tinea gladiatorum [12].

Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 13 μελετών σε 4.818 παλαιστές έδειξε συνολική εκτιμώμενη επικράτηση tinea gladiatorum 34,29%, με μεγάλη ετερογένεια μεταξύ των μελετών. Το συχνότερο παθογόνο ήταν το Trichophyton tonsurans, το οποίο αντιστοιχούσε στο 92% των ταυτοποιημένων δερματοφύτων στις διαθέσιμες μελέτες [13].

Η πρόληψη απαιτεί καθημερινό έλεγχο του δέρματος, έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία, αποχή από την προπόνηση όταν υπάρχει ενεργή μεταδοτική λοίμωξη και σχολαστικό καθαρισμό του στρώματος και του εξοπλισμού [12,13].

Ιδιαίτερη σημασία έχει η έγκαιρη αναγνώριση του herpes gladiatorum, επειδή η μετάδοση του HSV-1 μπορεί να είναι ταχεία σε αθλήματα με στενή επαφή δέρμα με δέρμα. Η εφαρμογή κατάλληλων κανόνων υγιεινής και η έγκαιρη ιατρική αξιολόγηση ύποπτων βλαβών αποτελούν βασικά στοιχεία πρόληψης.

Διατροφικές ανεπάρκειες, βιταμίνες και ιχνοστοιχεία

Η διατροφική επάρκεια έχει ιδιαίτερη σημασία στους παλαιστές, κυρίως επειδή η προπόνηση υψηλής έντασης συνδυάζεται συχνά με περιορισμό της ενεργειακής πρόσληψης και προσπάθεια διατήρησης συγκεκριμένης κατηγορίας βάρους. Μελέτες σε παλαιστές έχουν δείξει ότι οι αθλητές αθλημάτων με κατηγορίες σωματικού βάρους, όπως η πάλη, είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι σε ανεπαρκή πρόσληψη ενέργειας και μικροθρεπτικών συστατικών [4,14].

Πρόσφατη μελέτη σε άνδρες παλαιστές NCAA Division I έδειξε ότι 8 από τους 11 αθλητές παρουσίαζαν ενεργειακό έλλειμμα με βάση τις εκτιμώμενες ανάγκες, ενώ η μέση πρόσληψη τεσσάρων μικροθρεπτικών συστατικών ήταν χαμηλότερη από τις αντίστοιχες Recommended Dietary Allowances [14]. Το μικρό μέγεθος του δείγματος επιβάλλει προσοχή στη γενίκευση των αποτελεσμάτων, αλλά τα ευρήματα υποστηρίζουν την ανάγκη εξατομικευμένης διατροφικής αξιολόγησης.

Οι παλαιστές, λόγω των συχνών περιορισμών στη διατροφή για έλεγχο βάρους, είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι σε ανεπάρκειες μικροθρεπτικών συστατικών, με κυριότερη αυτή της βιταμίνης D3, του σιδήρου, του ασβεστίου, του μαγνησίου και του ψευδαργύρου [4,14].

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η βιταμίνη D. Σε μελέτη σε παλαιστές, το 74% είχε ανεπαρκή επίπεδα 25(OH)D το φθινόπωρο, ποσοστό που εκτοξεύθηκε στο 94% τον χειμώνα και την άνοιξη [15]. Παρότι η συγκεκριμένη μελέτη δεν ανέδειξε στατιστική συσχέτιση με λοιμώξεις, αυτό δεν αναιρεί τον βασικό βιοχημικό ρόλο της D3: η επάρκειά της είναι απαραίτητη για την παραγωγή καθελισιδίνης (LL-37) και β-ντεφενσινών, που αποτελούν τη φυσική άμυνα του οργανισμού έναντι ιογενών και βακτηριακών λοιμώξεων. Η ενεργοποίηση του υποδοχέα VDR από τη βιταμίνη D επάγει τη μεταγραφή των γονιδίων CAMP και DEFB4, παρέχοντας άμεση αντιμικροβιακή προστασία [23].

Στην Ελλάδα, παρά την ηλιοφάνεια, παρατηρείται το «μεσογειακό παράδοξο»: Περίπου το 60% του πληθυσμού εμφανίζει ανεπάρκεια D3 λόγω σύγχρονου τρόπου ζωής, παραμονής σε κλειστούς χώρους και χρήσης αντηλιακών. Πρόσφατες μελέτες επιβεβαιώνουν τα υψηλά ποσοστά ανεπάρκειας στον ελληνικό πληθυσμό [23]. Στους παλαιστές, η ανάγκη είναι ακόμη πιο επιτακτική η επάρκειά τους σε βιταμίνη D3. Κάθε παλαιστής πρέπει να επιδιώκει να υπάρχουν στον οργανισμό τους οι βέλτιστες  συγκεντρώσεις  βιταμίνης D3 (συνήθως >40–50 ng/mL, πάντα βάσει εργαστηριακής εξατομίκευσης) για πλήρη μυοσκελετική και ανοσολογική ωφέλεια [29].

Σε περίπτωση τεκμηριωμένης έλλειψης ή ανεπάρκειας, η χορήγηση πρέπει να είναι εξατομικευμένη και υπό ιατρική παρακολούθηση, αποφεύγοντας ανεξέλεγκτες υπερβολικές δόσεις.

Κατά τη διάρκεια έντονης και παρατεταμένης προπόνησης και αγωνιστικής δραστηριότητας, οι αθλητές μπορεί να εμφανίσουν σημαντικές απώλειες υγρών και ηλεκτρολυτών μέσω της εφίδρωσης, ιδιαίτερα νατρίου και, σε μικρότερο βαθμό, καλίου. Παράλληλα, ο ιδρώτας αποτελεί οδό απώλειας και ορισμένων ιχνοστοιχείων, μεταξύ των οποίων και ο ψευδάργυρος [17,18].

Μελέτες έχουν τεκμηριώσει ότι ο ψευδάργυρος αποβάλλεται με τον ιδρώτα κατά τη διάρκεια της άσκησης. Ωστόσο, οι συνολικές απώλειες ψευδαργύρου είναι γενικά μικρές σε σχέση με τη συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη και σαφώς μικρότερες από τις απώλειες των κύριων ηλεκτρολυτών, όπως το νάτριο [17,18]. Επομένως, ο ψευδάργυρος δεν πρέπει να χαρακτηρίζεται ως ο σημαντικότερος ηλεκτρολύτης που χάνεται κατά την εφίδρωση.

Σε μελέτη παρατεταμένης άσκησης, οι απώλειες ψευδαργύρου μέσω του ιδρώτα αντιστοιχούσαν περίπου στο 8–9% της RDA κατά τη διάρκεια δύο ωρών άσκησης [18]. Επιπλέον, μετα-ανάλυση έχει δείξει ότι η αερόβια άσκηση προκαλεί οξείες μεταβολές στις συγκεντρώσεις ψευδαργύρου στο πλάσμα/ορό, γεγονός που υποδηλώνει παροδικές μεταβολές στην ομοιόσταση του ψευδαργύρου, χωρίς όμως να αποδεικνύει ότι όλοι οι αθλητές χρειάζονται συμπληρωματική χορήγηση [19].

Για αυτόν τον λόγο, η αξιολόγηση του ψευδαργύρου δεν πρέπει να γίνεται μηχανιστικά σε όλους τους παλαιστές, αλλά να εξετάζεται στο πλαίσιο συνολικής διατροφικής και κλινικής αξιολόγησης, ιδιαίτερα όταν υπάρχει ανεπαρκής διατροφή, περιορισμός τροφίμων ή άλλος παράγοντας κινδύνου. Το ίδιο ισχύει για τον σίδηρο, τη φερριτίνη, τη βιταμίνη Β12, το φυλλικό οξύ, το μαγνήσιο, το ασβέστιο και τους ηλεκτρολύτες. Η εργαστηριακή εξέταση πρέπει να καθορίζεται από την κλινική κατάσταση και τις διατροφικές ανάγκες του αθλητή.

Ταχεία απώλεια βάρους – «weight cutting»

Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα στην πάλη είναι η ταχεία απώλεια σωματικού βάρους πριν από τη ζύγιση. Οι πρακτικές αυτές μπορεί να περιλαμβάνουν περιορισμό τροφής και υγρών, νηστεία, έντονη άσκηση, σάουνα και άλλες μεθόδους πρόκλησης αφυδάτωσης.

Η ταχεία απώλεια βάρους δεν αποτελεί απλώς ζήτημα αθλητικής διατροφής. Η αφυδάτωση και η ενεργειακή στέρηση μπορούν να επηρεάσουν την απόδοση, τη νευρομυϊκή λειτουργία και την αποκατάσταση και να προκαλέσουν σημαντικές μεταβολικές και νεφρικές διαταραχές.

Ιδιαίτερα σημαντική είναι η μελέτη των Hammer και συν. (2023), η οποία παρακολούθησε παλαιστές Division I, δηλαδή πανεπιστημιακούς παλαιστές που αγωνίζονται στην κορυφαία κατηγορία του NCAA στις ΗΠΑ. Για κάθε απώλεια 1% του σωματικού βάρους από τη μέση της περιόδου έως το αγωνιστικό βάρος, ο κίνδυνος τραυματισμού κατά τον αγώνα αυξανόταν κατά περίπου 11% [20]. Η μελέτη αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική επειδή συνδέει ποσοτικά τον βαθμό του weight cutting με τον κίνδυνο αγωνιστικού τραυματισμού.

Παράλληλα, μελέτη σε παλαιστές έδειξε ότι η ταχεία απώλεια βάρους σε συνδυασμό με έντονη προπόνηση συνοδευόταν από αύξηση δεικτών νεφρικής λειτουργίας, υποστηρίζοντας την πιθανότητα οξείας νεφρικής επιβάρυνσης [21]. Οι συγγραφείς κατέληξαν ότι ο συνδυασμός υψηλής έντασης ειδικής προπόνησης και ταχείας απώλειας σωματικής μάζας επηρεάζει σημαντικά δείκτες νεφρικής λειτουργίας και μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο οξείας νεφρικής βλάβης [21].

Η αποφυγή ακραίας απώλειας βάρους (weight cutting) πρέπει επομένως να αποτελεί βασικό στόχο της ιατρικής και διατροφικής παρακολούθησης των παλαιστών.

Η σύγχρονη προσέγγιση πρέπει να δίνει έμφαση στη σταδιακή διαχείριση του σωματικού βάρους, στην επαρκή ενυδάτωση και στην αποφυγή πρακτικών που προκαλούν σημαντική αφυδάτωση σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Χαμηλή ενεργειακή διαθεσιμότητα και διαταραγμένη διατροφική συμπεριφορά

Η συνεχής προσπάθεια διατήρησης συγκεκριμένης κατηγορίας βάρους μπορεί να οδηγήσει σε επαναλαμβανόμενη ενεργειακή στέρηση και ανθυγιεινές πρακτικές ελέγχου του βάρους. Αυτό μπορεί να επηρεάσει τη μυϊκή αποκατάσταση, την οστική υγεία, την ορμονική λειτουργία και την απόδοση [4,22].

Η κατάσταση αυτή μπορεί να ενταχθεί στο ευρύτερο πλαίσιο της χαμηλής ενεργειακής διαθεσιμότητας και του Relative Energy Deficiency in Sport (RED-S). Η επαναλαμβανόμενη ενεργειακή στέρηση μπορεί να επηρεάσει πολλαπλά φυσιολογικά συστήματα και όχι μόνο το σωματικό βάρος [22].

Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι αθλητές που επαναλαμβάνουν κύκλους απώλειας και επαναπρόσληψης βάρους. Η διατροφική αξιολόγηση πρέπει επομένως να αποτελεί μέρος της προληπτικής ιατρικής εξέτασης και, όταν υπάρχει υποψία διαταραγμένης διατροφικής συμπεριφοράς ή σημαντικής χαμηλής ενεργειακής διαθεσιμότητας, να πραγματοποιείται έγκαιρη παραπομπή σε εξειδικευμένο διεπιστημονικό προσωπικό.

Η διαχείριση του βάρους στους παλαιστές πρέπει να αποσυνδεθεί από ακραίες πρακτικές αφυδάτωσης και να βασίζεται σε εξατομικευμένο πρόγραμμα αθλητικής διατροφής.

Χειρουργικά προβλήματα

Η πλειονότητα των τραυματισμών στην πάλη αντιμετωπίζεται συντηρητικά. Ωστόσο, ορισμένες σοβαρές κακώσεις απαιτούν χειρουργική αντιμετώπιση.

Σε παλαιότερη μεγάλη επιδημιολογική μελέτη του NCAA, περίπου 6,3% των καταγεγραμμένων τραυματισμών χρειάστηκαν χειρουργική επέμβαση [2]. Το ποσοστό αυτό αφορά δεδομένα μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου και δεν πρέπει να θεωρείται ότι αντιπροσωπεύει υποχρεωτικά το σημερινό ποσοστό χειρουργικών επεμβάσεων.

Οι συχνότερες ενδείξεις χειρουργικής θεραπείας αφορούν σοβαρές κακώσεις του γόνατος, όπως ρήξη του πρόσθιου χιαστού συνδέσμου και επιλεγμένες μηνισκικές ή χόνδρινες βλάβες, σημαντική αστάθεια ή υποτροπιάζοντα εξαρθρήματα του ώμου, κατάγματα και εξαρθρήματα του αγκώνα και επιλεγμένες κακώσεις της ποδοκνημικής.

Η χειρουργική επέμβαση αποτελεί μόνο το πρώτο στάδιο της θεραπείας. Η μετεγχειρητική αποκατάσταση πρέπει να οδηγήσει από την προστατευμένη κινητικότητα στην προοδευτική φόρτιση, την ενδυνάμωση, τη νευρομυϊκή επανεκπαίδευση και τελικά στις ειδικές απαιτήσεις της πάλης.

Επιστροφή στην αγωνιστική δραστηριότητα

Η επιστροφή στην πάλη μετά από τραυματισμό πρέπει να θεωρείται διαδικασία και όχι συγκεκριμένη ημερομηνία. Η απουσία πόνου δεν αρκεί. Πρέπει να έχουν αποκατασταθεί το εύρος κίνησης, η μυϊκή ισχύς, η αντοχή, η ιδιοδεκτικότητα και ο νευρομυϊκός έλεγχος.

Ιδιαίτερα μετά από κακώσεις γόνατος ή ώμου, η αξιολόγηση πρέπει να περιλαμβάνει λειτουργικές δοκιμασίες και σύγκριση με το υγιές άκρο. Παράλληλα, πρέπει να αξιολογείται η ψυχολογική ετοιμότητα του αθλητή, καθώς ο φόβος επανατραυματισμού μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την απόδοση.

Μετά από διάσειση, η επιστροφή πρέπει να ακολουθεί ειδικό σταδιακό πρωτόκολλο και να προχωρά μόνο όταν ο αθλητής είναι κλινικά αποκατεστημένος, σύμφωνα με το σύγχρονο διεθνές consensus [8].

Η επιστροφή σε αγωνιστική δραστηριότητα πρέπει επίσης να λαμβάνει υπόψη τις ειδικές απαιτήσεις της πάλης: επαφή, πτώσεις, ρίψεις, απότομες αλλαγές κατεύθυνσης, υψηλές δυνάμεις λαβής και επαναλαμβανόμενες στροφικές φορτίσεις.

Πρόληψη

Η πρόληψη των τραυματισμών πρέπει να αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της προπονητικής διαδικασίας. Η σωστή τεχνική των ρίψεων και των ανατροπών, η εκπαίδευση στην ασφαλή πτώση, η προοδευτική αύξηση του προπονητικού φορτίου και η επαρκής αποκατάσταση αποτελούν βασικά μέτρα.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η νευρομυϊκή προπόνηση των κάτω άκρων, η ενδυνάμωση του κορμού, η σταθεροποίηση της ωμοπλάτης και η ενδυνάμωση του στροφικού πετάλου. Εξίσου σημαντική είναι η πρόληψη των δερματικών λοιμώξεων, η χρήση προστατευτικών αυτιών, η έγκαιρη αναγνώριση της διάσεισης, η χρήση mouthguard όπου υπάρχει σημαντικός κίνδυνος στοματοπροσωπικού τραυματισμού, η επαρκής ενυδάτωση και η αποφυγή ακραίας απώλειας βάρους [8,11-13,20,21].

Η πρόληψη πρέπει να περιλαμβάνει επίσης συστηματική αξιολόγηση της διατροφικής κατάστασης. Η επαρκής ενεργειακή και πρωτεϊνική πρόσληψη, η κάλυψη των αναγκών σε μικροθρεπτικά συστατικά και η αποφυγή επαναλαμβανόμενων κύκλων ακραίου weight cutting είναι σημαντικά στοιχεία για τη διατήρηση της απόδοσης και της υγείας του αθλητή [4,14,22].

Συμπεράσματα

Η ελεύθερη πάλη είναι άθλημα με υψηλό μηχανικό και μεταβολικό φορτίο και σημαντική συχνότητα τραυματισμών. Τα σύγχρονα επιδημιολογικά δεδομένα αναδεικνύουν κυρίως το γόνατο, τον ώμο και την κεφαλή/το πρόσωπο ως σημαντικές περιοχές τραυματισμού, ενώ ο αγκώνας, η ποδοκνημική, η σπονδυλική στήλη και τα άνω άκρα παρουσιάζουν επίσης σημαντική κλινική επιβάρυνση [1,3,6,7].

Η ιατρική φροντίδα του παλαιστή πρέπει να είναι ολιστική. Εκτός από τις ρήξεις συνδέσμων, τις μηνισκικές και χόνδρινες βλάβες, τα εξαρθρήματα και τις μυϊκές κακώσεις, πρέπει να αντιμετωπίζονται η διάσειση, το ωτοαιμάτωμα, οι δερματικές λοιμώξεις, τα σύνδρομα υπέρχρησης και τα προβλήματα της βουβωνικής χώρας.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η διατροφική και μεταβολική παρακολούθηση. Ο έλεγχος της φερριτίνης/σιδήρου και, όπου ενδείκνυται, της 25(OH)D, της βιταμίνης Β12, του φυλλικού οξέος, του μαγνησίου, του ψευδαργύρου, του ασβεστίου και των ηλεκτρολυτών μπορεί να αποκαλύψει διατροφικές ή μεταβολικές διαταραχές σε αθλητές που υποβάλλονται σε έντονη προπόνηση και περιορισμό της ενεργειακής πρόσληψης [4,14-19].

Για την 25(OH)D δεν έχει καθοριστεί ειδικό «ιδανικό» επίπεδο για τους παλαιστές. Η μελέτη σε κολεγιακούς παλαιστές ανέδειξε υψηλή συχνότητα χαμηλών επιπέδων 25(OH)D, αλλά δεν απέδειξε ότι υψηλότερα επίπεδα προστατεύουν από τραυματισμούς ή λοιμώξεις [15]. Η νεότερη οδηγία της Endocrine Society δεν υποστηρίζει την καθολική επιδίωξη συγκεκριμένης συγκέντρωσης 25(OH)D στον υγιή πληθυσμό χωρίς ειδική ένδειξη [16]. Επομένως, η αξιολόγηση και η συμπληρωματική χορήγηση βιταμίνης D πρέπει να εξατομικεύονται.

Ο ψευδάργυρος μπορεί να αποβάλλεται με τον ιδρώτα κατά τη διάρκεια της άσκησης, αλλά οι απώλειες είναι μικρότερες από εκείνες των κύριων ηλεκτρολυτών και δεν τεκμηριώνεται ότι όλοι οι παλαιστές χρειάζονται συμπληρωματική χορήγηση ψευδαργύρου [17-19]. Η αξιολόγηση της διατροφικής πρόσληψης και η στοχευμένη εργαστηριακή διερεύνηση είναι προτιμότερες από την εμπειρική χορήγηση συμπληρωμάτων.

Τέλος, η ταχεία απώλεια βάρους (rapid weight cutting) αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους τροποποιήσιμους παράγοντες κινδύνου. Η συσχέτισή της με αυξημένο κίνδυνο τραυματισμού [20] και πιθανή οξεία νεφρική επιβάρυνση [21] επιβάλλει τη μετάβαση από τις πρακτικές ακραίας απώλειας βάρους σε εξατομικευμένη, σταδιακή και ιατρικά ελεγχόμενη διαχείριση του σωματικού βάρους.

Η σύγχρονη μυοσκελετική αποκατάσταση του παλαιστή δεν έχει επομένως ως μοναδικό στόχο την αντιμετώπιση του ήδη υπάρχοντος τραυματισμού, αλλά την πρόληψη, την έγκαιρη διάγνωση, την πλήρη λειτουργική αποκατάσταση και την ασφαλή επιστροφή στην αγωνιστική δραστηριότητα, με παράλληλη προστασία της μακροχρόνιας μυοσκελετικής και γενικής υγείας του αθλητή.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1. Powell JR, Boltz AJ, Robison HJ, Morris SN, Collins CL, Chandran A. Epidemiology of injuries in National Collegiate Athletic Association men’s wrestling: 2014-2015 through 2018-2019. J Athl Train. 2021;56(7):727-733. doi:10.4085/1062-6050-429-20.
2. Agel J, Ransone J, Dick R, Oppliger R, Marshall SW. Descriptive epidemiology of collegiate men’s wrestling injuries: National Collegiate Athletic Association Injury Surveillance System, 1988-1989 through 2003-2004. J Athl Train. 2007;42(2):303-310.
3. Abrahamson Z, Ross P, Rumps MV, Mulcahey MK. Injuries in male and female wrestlers. JBJS Rev. 2024;12(8).00062. doi:10.2106/JBJS.RVW.24.00062.
4. Thomas DT, Erdman KA, Burke LM. Position of the Academy of Nutrition and Dietetics, Dietitians of Canada, and the American College of Sports Medicine: nutrition and athletic performance. J Acad Nutr Diet. 2016;116(3):501-528. doi:10.1016/j.jand.2015.12.006.
5. Schultz CM, et al. Primary care considerations for the adolescent wrestler. Curr Sports Med Rep. 2024. [Η πηγή χρησιμοποιείται συμπληρωματικά για την ολοκληρωμένη κλινική προσέγγιση του παλαιστή.]
6. Maunder DJ, Nelson BC, Murthi AM, Hoffman RA. The burden of shoulder and elbow injuries in wrestling: a systematic review of incidence, injury types, and competition-level comparisons. Sports Health. 2026. doi:10.1177/19417381251388438.
7. Brinkman JC, Tummala SV, McQuivey KS, Hassebrock JD, Pagdilao C, Makovicka JL, et al. Epidemiology of spine injuries in National Collegiate Athletic Association men’s wrestling athletes. Orthop J Sports Med. 2021;9(9):23259671211032007. doi:10.1177/23259671211032007.
8. Patricios JS, Schneider KJ, Dvorak J, Ahmed OH, Blauwet C, Cantu RC, et al. Consensus statement on concussion in sport: the 6th International Conference on Concussion in Sport-Amsterdam, October 2022. Br J Sports Med. 2023;57(11):695-711. doi:10.1136/bjsports-2023-106898.
9. Fouad AF, Abbott PV, Tsilingaridis G, Cohenca N, Lauridsen E, Bourguignon C, et al. International Association of Dental Traumatology guidelines for the management of traumatic dental injuries: 2. Avulsion of permanent teeth. Dent Traumatol. 2020;36(4):331-342. doi:10.1111/edt.12573.
10. Bourguignon C, Cohenca N, Lauridsen E, Flores MT, O’Connell AC, Day PF, et al. International Association of Dental Traumatology guidelines for the management of traumatic dental injuries: 1. Fractures and luxations. Dent Traumatol. 2020;36(4):314-330. doi:10.1111/edt.12578.
11. Knapik JJ, Marshall SW, Lee RB, Darakjy SS, Jones SB, Mitchener TA, et al. Mouthguards in sport activities: history, physical properties and injury prevention effectiveness. Sports Med. 2007;37(2):117-144. doi:10.2165/00007256-200737020-00003.
12. Wilson EK, Deweber K, Berry JW, Wilckens JH. Cutaneous infections in wrestlers. Sports Health. 2013;5(5):423-437. doi:10.1177/1941738113481179.
13. Kermani F, Moosazadeh M, Hosseini SA, Bandalizadeh Z, Barzegari S, Shokohi T. Tinea gladiatorum and dermatophyte contamination among wrestlers and in wrestling halls: a systematic review and meta-analysis. Curr Microbiol. 2020;77(4):602-611. doi:10.1007/s00284-019-01816-3.
14. Coapstick GA, Barry AM, Levesque CL, Shoemaker ME. Nutrient intake, performance, and body composition of preseason wrestlers. Int J Exerc Sci. 2024;17(2):517-530. doi:10.70252/DJES3022.
15. VanDusseldorp TA, Stratton MT, Bailly AR, Holmes AJ, D’Lugos AC, O’Connor PJ, et al. Vitamin D and weight cycling: impact on injury, illness, and inflammation in collegiate wrestlers. J Int Soc Sports Nutr. 2017;14:20. doi:10.1186/s12970-017-0173-8.
16. Demay MB, Pittas AG, Bikle DD, Diab DL, Kiely ME, Lazaretti-Castro M, et al. Vitamin D for the prevention of disease: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2024;109(8):1907-1947. doi:10.1210/clinem/dgae290.
17. Tipton K, Green NR, Haymes EM, Waller M. Zinc loss in sweat of athletes exercising in hot and neutral temperatures. Int J Sport Nutr. 1993;3(3):261-271. doi:10.1123/ijsn.3.3.261.
18. DeRuisseau KC, Cheuvront SN, Haymes EM, Sharp RG. Sweat iron and zinc losses during prolonged exercise. Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2002;12(4):428-437. doi:10.1123/ijsnem.12.4.428.
19. Chu A, Petocz P, Samman S. Immediate effects of aerobic exercise on plasma/serum zinc levels: a meta-analysis. Med Sci Sports Exerc. 2016;48(4):726-733. doi:10.1249/MSS.0000000000000805.
20. Hammer E, Sanfilippo JL, Johnson G, Hetzel S. Association of in-competition injury risk and the degree of rapid weight cutting prior to competition in Division I collegiate wrestlers. Br J Sports Med. 2023;57(3):160-165. doi:10.1136/bjsports-2022-105760.
21. Trivic T, Roklicer R, Zenic N, Modric T, Milovancev A, Lukic-Sarkanovic M, et al. Rapid weight loss can increase the risk of acute kidney injury in wrestlers. BMJ Open Sport Exerc Med. 2023;9(2). doi:10.1136/bmjsem-2023-001617.
22. Mountjoy M, Sundgot-Borgen J, Burke L, Ackerman KE, Blauwet C, Constantini N, et al. IOC consensus statement on relative energy deficiency in sport (RED-S): 2018 update. Br J Sports Med. 2018;52(11):687-697. doi:10.1136/bjsports-2018-099193.
23. Gombart AF. Vitamin D as an inducer of cathelicidin antimicrobial peptide expression: past, present and future. J Steroid Biochem Mol Biol. 2010;121(1-2):229-233. doi:10.1016/j.jsbmb.2010.04.023.
24. Książek A, Zagrodna A, Słowińska-Lisowska M. Vitamin D, Skeletal Muscle Function and Athletic Performance in Athletes—A Narrative Review. Nutrients. 2019;11(8):1800. doi:10.3390/nu11081800.
25. Mendez JMM. The Pleiotropic Effects of Vitamin D3: Clinical Applications Beyond a Pro-Hormone. GrassrootsHealth. Published March 18, 2025.
26. Dominguez LJ, Veronese N, Barbagallo M. The Importance of Vitamin D and Magnesium in Athletes. Nutrients. 2025;17(10):1655. doi: 10.3390/nu17101655.
27. Ribeiro LR, Moreira AJA, Santos JVC, Souza JBR, Ferreira RL. O Uso Da Vitamina K2 Além Da Coagulação. Brazilian Journal of Implantology and Health Sciences. 2025;7(8):961-973. doi: 10.36557/2674-8169.2025v7n8p961-973.