Περίληψη

Λάμπρος Καλύβας, Χειρουργός Ορθοπαιδικός, Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Διευθυντής της Ορθοπαιδικής Κλινικής του Γεν. Νοσοκομείου Κορίνθου

Ο πρωινός πόνος και η δυσκαμψία του αυχένα είναι συχνά συμπτώματα που αποδίδονται απλουστευτικά σε «κακή στάση ύπνου» ή σε «λάθος μαξιλάρι». Τα διαθέσιμα δεδομένα υποδεικνύουν, ωστόσο, ότι η σχέση μεταξύ ύπνου και αυχενικών συμπτωμάτων είναι πολυπαραγοντική και περιλαμβάνει τη στάση του σώματος, τη θέση και την υποστήριξη της αυχενικής μοίρας, τη μυϊκή φόρτιση, την παρατεταμένη στατική θέση και τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ αυχένα και ωμικής ζώνης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν ο ανελκτήρας της ωμοπλάτης και ο στερνοκλειδομαστοειδής μυς, οι οποίοι μπορούν να συμμετέχουν σε μυοπεριτονιακά σύνδρομα και αναφερόμενο πόνο. Η επιλογή του μαξιλαριού φαίνεται να επηρεάζεται από το σχήμα, το ύψος, την αυχενική υποστήριξη και τα ατομικά ανθρωπομετρικά χαρακτηριστικά, ενώ η διαθέσιμη βιβλιογραφία δεν υποστηρίζει ένα ενιαίο «ιδανικό» μαξιλάρι για όλους. Η αντιμετώπιση του πρωινού αυχενικού πόνου θα πρέπει επομένως να εξατομικεύεται και να βασίζεται κυρίως στην κλινική αξιολόγηση, στην αποφυγή παρατεταμένων επιβαρυντικών θέσεων και στη σταδιακή επαναφορά της φυσιολογικής κίνησης.

Λέξεις-κλειδιά: αυχενικός πόνος, πρωινή δυσκαμψία, στάση ύπνου, μαξιλάρι, ανελκτήρας της ωμοπλάτης, στερνοκλειδομαστοειδής, μυοπεριτονιακός πόνος, αυχενική μοίρα, εργονομία, μυϊκή φόρτιση.

Εισαγωγή

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης, Iατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος, Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιατρικός ερευνητής, Συγγραφέας,Δερβενακίων 46, Κόρινθος Τηλ.6944280764 e-mail:  pharmage2@gmail.com www.gelis.gr, www.pharmagel.gr

Το ξύπνημα με δύσκαμπτο ή επώδυνο αυχένα αποτελεί συχνή κλινική εμπειρία. Η αιτιολογία του, όμως, δεν μπορεί συνήθως να αποδοθεί σε έναν μόνο παράγοντα. Η στάση κατά τον ύπνο, η διάρκεια παραμονής σε συγκεκριμένη θέση, η υποστήριξη της αυχενικής μοίρας από το μαξιλάρι, η μυϊκή δραστηριότητα και οι προϋπάρχουσες μυοσκελετικές διαταραχές μπορούν να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Η διαθέσιμη βιβλιογραφία υποστηρίζει σχέση μεταξύ στάσης ύπνου και πρωινών συμπτωμάτων της σπονδυλικής στήλης, αλλά τα στοιχεία ειδικά για τον αυχένα παραμένουν περιορισμένα και ετερογενή [1].

Ο αυχένας αποτελεί δυναμικό μηχανικό σύστημα, στο οποίο η αυχενική μοίρα της σπονδυλικής στήλης, οι μύες, οι σύνδεσμοι, οι αρθρώσεις και η ωμική ζώνη συνεργάζονται για τη διατήρηση της κεφαλής και τον έλεγχο της κίνησής της. Η παρατεταμένη ακινησία ή η διατήρηση μιας μη ουδέτερης θέσης μπορεί να αυξήσει τις απαιτήσεις από ορισμένες μυϊκές ομάδες και να συμβάλει στην εμφάνιση δυσκαμψίας ή πόνου. Η σχέση αυτή, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε πρωινός πόνος οφείλεται σε μηχανική επιβάρυνση κατά τον ύπνο.

Στάση ύπνου και πρωινά συμπτώματα

Η συστηματική χαρτογράφηση της βιβλιογραφίας σχετικά με τη στάση ύπνου και τα συμπτώματα της σπονδυλικής στήλης έδειξε ότι οι συχνότερες θέσεις ύπνου στους ενήλικες είναι η πλάγια, η ύπτια και η πρηνής. Στις διαθέσιμες μελέτες, η πλάγια θέση εμφανιζόταν συχνά και γενικά συσχετιζόταν με λιγότερα συμπτώματα της σπονδυλικής στήλης, χωρίς όμως να μπορεί να εξαχθεί ασφαλές συμπέρασμα ότι αποτελεί καθολικά την καταλληλότερη θέση για όλους [1].

Βαϊακόπουλος Θωμάς, Φυσικοθεραπευτής, Αθλητής πυγμάχος

Ιδιαίτερη σημασία έχει η συμμετρία της πλάγιας θέσης. Η διατήρηση του αυχένα σε ουδέτερη θέση, χωρίς σημαντική πλάγια κάμψη ή στροφή, είναι βιομηχανικά διαφορετική από μια ασύμμετρη θέση στην οποία η κεφαλή παραμένει για πολλές ώρες σε πλάγια ή στροφική απόκλιση. Παρ’ όλα αυτά, η βιβλιογραφία δεν επιτρέπει να θεωρηθεί ότι μια συγκεκριμένη θέση ύπνου προκαλεί από μόνη της αυχενικό πόνο [1].

Ένας σημαντικός περιορισμός των διαθέσιμων μελετών είναι η αξιολόγηση της στάση

Xαράλαμπος Μορφονίδης, Φυσικοθεραπευτής, Επιστημονικός Συνεργάτης του Physio-Zen, Ποδοσφαιριστής

ς ύπνου με αυτοαναφορά. Η ανασκόπηση των Cary και συν. περιέλαβε μόλις τέσσερις σχετικές μελέτες και τόνισε ότι η ποιότητα των διαθέσιμων δεδομένων δεν επαρκεί για ασφαλή αιτιολογικά συμπεράσματα [1]. Επομένως, η συμβουλή προς έναν ασθενή θα πρέπει να εξατομικεύεται και να βασίζεται κυρίως στη σχέση που παρατηρεί ο ίδιος μεταξύ συγκεκριμένης θέσης ύπνου και συμπτωμάτων.

Ο ρόλος του μαξιλαριού και του ύψους του

Το μαξιλάρι έχει ως βασικό μηχανικό ρόλο να υποστηρίζει την κεφαλή και να περιορίζει την υπερβολική απόκλιση της αυχενικής μοίρας κατά τη διάρκεια του ύπνου. Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 35 μελετών έδειξε ότι ορισμένοι τύποι μαξιλαριών, ιδιαίτερα από ελαστικά υλικά όπως το καουτσούκ, συνδέθηκαν με μικρές βελτιώσεις στον αυχενικό πόνο, στον πόνο κατά την αφύπνιση και στην αναπηρία σε άτομα με χρόνιο αυχενικό πόνο [2]. Ωστόσο, η επίδραση του τύπου του μαξιλαριού στην ποιότητα του ύπνου ήταν ασαφής, ενώ η αυχενική ευθυγράμμιση φαινόταν να επηρεάζεται περισσότερο από το σχήμα και το ύψος του μαξιλαριού παρά αποκλειστικά από το υλικό κατασκευής [2].

Mήσιος Παναγιώτης, Φυσικοθεραπευτής, Συνεργατης στο πολυιατρείο Physio-Zen, Κόρινθος

Επομένως, δεν είναι επιστημονικά ορθό να θεωρείται ότι υπάρχει ένα συγκεκριμένο υλικό ή ένα συγκεκριμένο ύψος μαξιλαριού που είναι ιδανικό για όλους. Η επιλογή εξαρτάται από τη θέση ύπνου, το εύρος των ώμων, τη σωματομετρία, τη μορφολογία της αυχενικής μοίρας και τις ατομικές ανάγκες υποστήριξης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει μελέτη σε εννέα υγιή άτομα που κοιμούνταν σε πλάγια θέση και εξετάστηκαν διαφορετικά ύψη μαξιλαριού, με ή χωρίς αυχενική υποστήριξη. Το εξατομικευμένο ύψος, το οποίο υπολογίστηκε σε σχέση με το πλάτος των ώμων, συσχετίστηκε με την αυχενική καμπύλη. Ύψος στην περιοχή Hφ 9,74–11,76 cm με αυχενική υποστήριξη συνδέθηκε με αυχενική καμπύλη πλησιέστερη στη φυσιολογική όρθια θέση και με χαμηλότερη εκτιμώμενη μυοσκελετική εσωτερική δύναμη. Η μεγαλύτερη άνεση, όμως, παρατηρήθηκε σε διαφορετικό εύρος ύψους, γεγονός που δείχνει ότι η υποκειμενική άνεση δεν αποτελεί πάντοτε αξιόπιστο δείκτη της μηχανικά καταλληλότερης θέσης [3].

Η μελέτη αυτή είχε μικρό δείγμα και δεν θα πρέπει να χρησιμοποιείται για τον καθορισμό ενός καθολικού ύψους μαξιλαριού. Παρέχει, όμως, ενδιαφέρουσα ένδειξη ότι η επιλογή του μαξιλαριού μπορεί να χρειάζεται εξατομίκευση, ιδιαίτερα στους πλάγιους κοιμώμενους [3].

Ο ανελκτήρας της ωμοπλάτης και η σύνδεση αυχένα-ωμοπλάτης

Ο ανελκτήρας της ωμοπλάτης (levator scapulae) συνδέει την αυχενική μοίρα με την άνω γωνία της ωμοπλάτης και συμμετέχει στη σταθεροποίηση και την κίνηση της ωμοπλάτης. Η λειτουργική του σχέση με τον αυχένα και την ωμική ζώνη τον καθιστά σημαντικό στοιχείο της μηχανικής του αυχενικού συστήματος.

Ο μυς μπορεί να συμμετέχει σε μυοπεριτονιακά σύνδρομα, στα οποία τα σημεία πυροδότησης (trigger points) σχετίζονται με τοπικό ή αναφερόμενο πόνο και περιορισμό της κίνησης. Η πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση των Chauhan και συν. για το σύνδρομο του ανελκτήρα της ωμοπλάτης έδειξε ότι οι μη φαρμακολογικές παρεμβάσεις συνολικά μπορεί να βελτιώνουν τη λειτουργική αναπηρία, χωρίς όμως να καταδεικνύουν στατιστικά σημαντική επίδραση στην ένταση του πόνου. Οι συγγραφείς υπογραμμίζουν επίσης την ανάγκη προσεκτικής ερμηνείας των αποτελεσμάτων λόγω της ετερογένειας των παρεμβάσεων και των διαθέσιμων μελετών [4].

Επομένως, ο ανελκτήρας της ωμοπλάτης δεν θα πρέπει να θεωρείται «η αιτία» του πρωινού αυχενικού πόνου. Μπορεί, όμως, να αποτελεί μία από τις μυϊκές δομές που συμμετέχουν στο σύμπλεγμα αυχένα-ωμοπλάτης, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν μυϊκή ευαισθησία, περιορισμός της κίνησης ή παρατεταμένη μηχανική φόρτιση.

Ο στερνοκλειδομαστοειδής μυς και ο ανακλώμενος  πόνος

Ο στερνοκλειδομαστοειδής μυς αποτελεί επίσης σημαντική μυϊκή δομή της αυχενικής περιοχής. Ενεργά σημεία πυροδότησης στον μυ έχουν περιγραφεί σε σχέση με ανακλώμενο φερόμενο πόνο στον αυχένα και στην περιοχή του αυτιού [5].

Σε μικρή τυχαιοποιημένη πιλοτική μελέτη σε ασθενείς με αυχενογενή κεφαλαλγία και ενεργά σημεία πυροδότησης του στερνοκλειδομαστοειδούς, η στοχευμένη χειροθεραπεία διερευνήθηκε ως θεραπευτική παρέμβαση [6].

Η στοχευμένη χειροθεραπεία (targeted manual therapy) είναι εξειδικευμένη μορφή φυσικοθεραπείας που εκτελείται αποκλειστικά με τα χέρια του θεραπευτή και εστιάζει με ακρίβεια σε συγκεκριμένες ανατομικές δομές που προκαλούν πόνο ή δυσλειτουργία, αντί να εφαρμόζει γενικές τεχνικές σε ολόκληρη την περιοχή.

Στο πλαίσιο των μυοσκελετικών προβλημάτων του αυχένα και του κεφαλιού (όπως στον στερνοκλειδομαστοειδή μυ ή την αυχενογενή κεφαλαλγία), περιλαμβάνει συνήθως:

• Απενεργοποίηση σημείων πυροδότησης (Trigger Point Therapy / Ischemic Compression): Εφαρμογή σταθερής, ελεγχόμενης πίεσης με τα δάχτυλα απευθείας πάνω στα επώδυνα μυϊκά οζίδια («κόμπους») για τη μείωση του τοπικού και του ανακλώμενου πόνου.
• Μυοπεριτονιακή απελευθέρωση (Myofascial Release): Ήπιες διατάσεις και μαλάξεις κατά μήκος της μυϊκής περιτονίας με στόχο την αποκατάσταση της ελαστικότητας του ιστού.
• Κινητοποίηση αρθρώσεων (Joint Mobilization): Παθητικές, ρυθμικές κινήσεις μικρού εύρους στις αυχενικές αρθρώσεις για τη βελτίωση του εύρους κίνησης και τη μείωση της μηχανικής δυσκαμψίας.
• Τεχνικές μυϊκής ενέργειας (Muscle Energy Techniques – MET): Συνδυασμός ενεργητικής σύσπασης από τον ασθενή και παθητικής διάτασης από τον θεραπευτή για χαλάρωση των υπερτονικών μυών.

Σκοπός της προσέγγισης είναι η άμεση αποσυμφόρηση των μυϊκών σπασμών, η βελτίωση της τοπικής αιμάτωσης, η αποκατάσταση της κινητικότητας και η διακοπή του κύκλου του ανακλώμενου πόνου.

Τα ευρήματα είναι ενδιαφέροντα, αλλά το μικρό μέγεθος του δείγματος δεν επιτρέπει γενίκευση σε όλους τους ασθενείς με αυχενικό πόνο.

Ανάλογα ευρήματα έχουν αναφερθεί και για την ξηρή βελόνηση ή βελονισμό. Η ξηρή βελόνηση (dry needling) είναι μια φυσικοθεραπευτική τεχνική κατά την οποία εισάγονται πολύ λεπτές, αποστειρωμένες βελόνες (παρόμοιες με αυτές του βελονισμού) απευθείας σε μυοπεριτονιακά σημεία πυροδότησης (τα γνωστά trigger points ή μυϊκούς κόμπους). Ονομάζεται «ξηρή» επειδή η βελόνα είναι συμπαγής και δεν εγχέει κανένα υγρό ή φάρμακο (σε αντίθεση με μια ένεση κορτιζόνης ή τοπικού αναισθητικού).

Τυχαιοποιημένη κλινική μελέτη 34 ασθενών με μη ειδικό αυχενικό πόνο και ενεργό μυοπεριτονιακό σημείο πυροδότησης στον στερνοκλειδομαστοειδή έδειξε ενδοομαδικές μεταβολές στον πόνο και στον αυχενικό κινητικό έλεγχο, χωρίς όμως στατιστικά σημαντικές διαφορές μεταξύ των ομάδων. Συνεπώς, τα αποτελέσματα πρέπει να ερμηνεύονται με προσοχή [7].

Παρατεταμένη στατική φόρτιση και μυϊκή κόπωση

Η παρατεταμένη διατήρηση της αυχενικής μοίρας σε μία θέση μπορεί να αυξήσει τις μηχανικές απαιτήσεις από τους αυχενικούς μύες. Κλασική βιομηχανική μελέτη έδειξε ότι η κάμψη της αυχενικής μοίρας αυξάνει το ποσοστό της μέγιστης μυϊκής ικανότητας που απαιτείται για την εξουδετέρωση της ροπής που προκαλεί το βάρος της κεφαλής και του αυχένα, σε σύγκριση με την κατακόρυφη θέση [8].

Το εύρημα αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για παρατεταμένες δραστηριότητες κατά τη διάρκεια της ημέρας, όπως η εργασία σε ηλεκτρονικό υπολογιστή ή η παρατεταμένη χρήση συσκευών σε χαμηλή θέση. Δεν μπορεί, ωστόσο, να μεταφερθεί αυτούσιο στον ύπνο, διότι η μυϊκή δραστηριότητα, η θέση του σώματος και οι μηχανικές συνθήκες διαφέρουν σημαντικά.

Η παρατεταμένη στατική φόρτιση αποτελεί γενικότερα αναγνωρισμένο εργονομικό παράγοντα μυοσκελετικής επιβάρυνσης. Συστηματική ανασκόπηση σε χειρουργούς κεφαλής και τραχήλου έδειξε ότι οι στατικές και ασύμμετρες θέσεις εργασίας συνδέονται με αυξημένες βιομηχανικές απαιτήσεις στην αυχενική μοίρα, ενώ εξοπλισμός όπως οι χειρουργικοί μεγεθυντικοί φακοί και οι μετωπιαίοι φακοί μπορεί να αυξάνει το αυχενικό φορτίο [9].

Η αρχή που προκύπτει είναι ότι η αποφυγή της παρατεταμένης ακινησίας και η διατήρηση επαρκούς μεταβλητότητας της κίνησης είναι πιθανώς σημαντικότερες από την προσπάθεια διατήρησης μιας απολύτως «τέλειας» θέσης για πολλές ώρες.

Κλινικές προεκτάσεις και στρατηγικές αντιμετώπισης

Η αντιμετώπιση του πρωινού αυχενικού πόνου θα πρέπει να είναι εξατομικευμένη. Η απλή αλλαγή μαξιλαριού μπορεί να βοηθήσει ορισμένα άτομα, αλλά δεν αποτελεί καθολική θεραπεία. Αντίστοιχα, οι επιθετικές διατάσεις αμέσως μετά την αφύπνιση δεν είναι απαραίτητα κατάλληλες όταν ο αυχένας είναι επώδυνος ή σημαντικά δύσκαμπτος.

Μια πιο ορθολογική προσέγγιση είναι η σταδιακή επαναφορά της κίνησης μετά το ξύπνημα, με ήπιες και ανώδυνες κινήσεις του αυχένα και των ώμων. Κατά τη διάρκεια της ημέρας έχει σημασία η αποφυγή παρατεταμένων στατικών θέσεων, η κατάλληλη εργονομική ρύθμιση της θέσης εργασίας και η τακτική εναλλαγή της στάσης.

Όσον αφορά το μαξιλάρι, ο στόχος δεν είναι να επιλεγεί ένα συγκεκριμένο προϊόν, αλλά να επιτυγχάνεται επαρκής υποστήριξη χωρίς σημαντική κάμψη, έκταση ή πλάγια απόκλιση του αυχένα. Για τους πλάγιους κοιμώμενους, το απαιτούμενο ύψος εξαρτάται μεταξύ άλλων από το πλάτος των ώμων και από το πόσο βυθίζεται η κεφαλή στο υλικό του μαξιλαριού [2,3].

Επίμονος ή έντονος αυχενικός πόνος, πόνος που ακτινοβολεί προς το άνω άκρο, αιμωδίες, μυϊκή αδυναμία, διαταραχές βάδισης, πυρετός, πρόσφατο τραύμα ή άλλα νευρολογικά συμπτώματα απαιτούν ιατρική αξιολόγηση. Στις περιπτώσεις αυτές δεν θα πρέπει ο πόνος να αποδίδεται αυτόματα στο μαξιλάρι ή στη στάση ύπνου.

Συμπέρασμα

Ο πρωινός πόνος και η δυσκαμψία του αυχένα αποτελούν πιθανό αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης πολλών παραγόντων και όχι συνήθως συνέπεια μιας μοναδικής «λάθος» θέσης κατά τον ύπνο. Η στάση ύπνου, η υποστήριξη της αυχενικής μοίρας, το ύψος και το σχήμα του μαξιλαριού, η μυϊκή λειτουργία και η προηγούμενη μηχανική επιβάρυνση κατά τη διάρκεια της ημέρας μπορούν να συμμετέχουν στη συμπτωματολογία [1-3].

Ο ανελκτήρας της ωμοπλάτης και ο στερνοκλειδομαστοειδής αποτελούν σημαντικά στοιχεία του λειτουργικού συμπλέγματος αυχένα-ωμοπλάτης, αλλά δεν θα πρέπει να θεωρούνται από μόνοι τους η αιτία του πρωινού αυχενικού πόνου [4-7]. Η επιλογή μαξιλαριού είναι πιθανό να χρειάζεται εξατομίκευση και δεν υπάρχει επαρκής τεκμηρίωση για ένα ενιαίο ιδανικό ύψος ή υλικό για όλους [2,3].

Συνεπώς, η σύγχρονη προσέγγιση δεν είναι να αναζητείται μία μοναδική αιτία, αλλά να αξιολογούνται συνολικά η στάση ύπνου, η αυχενική ευθυγράμμιση, η μυϊκή λειτουργία, οι ημερήσιες εργονομικές συνθήκες και τα χαρακτηριστικά των συμπτωμάτων. Όταν τα συμπτώματα είναι επίμονα, έντονα ή συνοδεύονται από νευρολογικά σημεία, προέχει η κλινική διερεύνηση και όχι η απλή αλλαγή του μαξιλαριού.

Βιβλιογραφία

1. Cary D, Briffa K, McKenna L. Identifying relationships between sleep posture and non-specific spinal symptoms in adults: a scoping review. BMJ Open. 2019;9(6). doi:10.1136/bmjopen-2018-027633.
2. Chun-Yiu JP, Man-Ha ST, Chak-Lun AF. The effects of pillow designs on neck pain, waking symptoms, neck disability, sleep quality and spinal alignment in adults: a systematic review and meta-analysis. Clin Biomech (Bristol, Avon). 2021;85:105353. doi:10.1016/j.clinbiomech.2021.105353.
3. Tian S, Yao C, Wang Y, Cao X, Sun Y, Wang L, et al. The individualized optimal pillow height and neck support design for side sleepers. Med Biol Eng Comput. 2025;63(2):535-544. doi:10.1007/s11517-024-03204-x.
4. Chauhan U, Devi H, Garg S, Singh S, Sangwan J. Comparison of different non-pharmacological approaches for levator scapulae syndrome: a systematic review and meta-analysis. Turk J Physiother Rehabil. 2026;37(2):152-161. doi:10.21653/tjpr.2026.70299.
5. Conwill DE, Cook BH. Persistent ear discomfort and neck pain. JAMA. 1993;270(3):323. doi:10.1001/jama.1993.03510030047027.
6. Bodes-Pardo G, Pecos-Martín D, Gallego-Izquierdo T, Salom-Moreno J, Fernández-de-las-Peñas C, Ortega-Santiago R. Manual treatment for cervicogenic headache and active trigger point in the sternocleidomastoid muscle: a pilot randomized clinical trial. J Manipulative Physiol Ther. 2013;36(7):403-411. doi:10.1016/j.jmpt.2013.05.022.
7. Martín-Rodríguez A, Sáez-Olmo E, Pecos-Martín D, Calvo-Lobo C. Effects of dry needling in the sternocleidomastoid muscle on cervical motor control in patients with neck pain: a randomised clinical trial. Acupunct Med. 2019;37(3):151-163. doi:10.1177/0964528419843913.
8. Harms-Ringdahl K, Schüldt K. Maximum neck extension strength and relative neck muscular load in different cervical spine positions. Clin Biomech (Bristol, Avon). 1989;4(1):17-24. doi:10.1016/0268-0033(89)90063-6.
9. Maxner A, Gray H, Vijendren A. A systematic review of biomechanical risk factors for the development of work-related musculoskeletal disorders in surgeons of the head and neck. Work. 2021;69(1):247-263. doi:10.3233/WOR-213474.